en
cs
da
de
it
pl
Struktura
Forma podstawowa
Partykuła aspektualna le 了 w zdaniu zawsze stoi po czasowniku, do którego się odnosi.
Jeśli partykuła aspektualna le 了 jest używana z czasownikami rozdzielnymi (np. chī fàn 吃饭 ‘jeść’, jiàn miàn 见面 ‘spotkać się’, shuì jiào 睡觉 ‘spać’), składającymi się z morfemu czasownikowego i rzeczownikowego, stoi ona zawsze po morfemie czasownikowym.
Partykuła aspektualna le 了 wyraża zrealizowanie czynności w pewnym określonym wymiarze, dlatego po czasowniku z tą partykułą z reguły stoją elementy ograniczające, takie jak komplementy ilościowe w postaci frazy „liczebnik-klasyfikator” lub też dopełnienia poprzedzone przydawką ograniczającą, jak yí ge 一个 ‘jedno’, zhè xiē 这些 ‘te’, wǒ de 我的 ‘moja’.
Zdania, w których dopełnienie nie jest poprzedzone przydawką, są postrzegane jako niekompletne i mogą być wypowiedziane jedynie w połączeniu z innymi zdaniami lub w odpowiedzi na zadane wcześniej pytanie. Formy takie można stosować w następujący sposób:
a. w połączeniu z partykułą modalną le 了2 na końcu zdania
W praktyce preferowane jest jednak użycie tylko jednej partykuły le 了 na końcu zdania, która wyraża zarówno dokonanie czynności, jak i pojawienie się nowej sytuacji.
b. w połączeniu z frazą lub zdaniem stanowiącym kontynuację wypowiedzi.
c. w połączeniu z frazą zawierającą przysłówki jiù 就 ‘natychmiast’, zài 再 ‘dopiero po” lub cái 才 ‘dopiero, jak’, która informuje o następnej czynności.
Negacja
Aby wyrazić myśl o niedokonaniu czynności, należy przed czasownikiem zastosować przysłówek negacji méi 没/沒 ‘nie’ lub formę méi yǒu 没有/沒有. Partykuła aspektualna le 了, jako że wyraża dokonanie czynności, w takich zdaniach nie jest stosowana.
W zdaniach przeczących przydawki w formie frazy liczebnik-klasyfikator, takie jak yí ge 一个 ‘jedno’, zazwyczaj nie są stosowane. Wyjątek stanowią zdania, w których negacja nie dotyczy wykonania czynności, lecz jej charakterystyki ilościowej.
Pytania
Istnieje pięć sposobów zadania pytania o dokonanie czynności:
- dodanie frazy méi yǒu 没有/沒有 na końcu zdania z partykułą aspektualną le 了;
- zestawienie twierdzącej i przeczącej formy czasownika;
- dodanie partykuły pytającej ma 吗/嗎 na końcu zdania z partykułą aspektualną le 了;
- dodanie frazy shì bu shì 是不是 przed czasownikiem, po którym stoi partykuła aspektualna le 了;
- dodanie frazy yǒu méi yǒu 有没有 / 有沒有 przed czasownikiem (tylko w niektórych regionach).
W pytaniach sformułowanych w sposób 2. i 5. nie występuje partykuła aspektualna le 了.
W pytaniach skonstruowanych według modelu 1. i 2. przed dopełnieniem mogą stać przydawki takie jak zhè xiē 这些/這些 ‘te’ lub wǒ de 我的 ‘moje’.
W zdaniach pytających przeważnie nie stosuje się przydawek w formie frazy liczebnik-klasyfikator, takich jak yí ge 一个 ‘jedno’. Używa się ich jedynie wtedy, gdy pytanie dotyczy nie dokonania czynności, lecz jej charakterystyki ilościowej.
Pytania z przydawką w formie frazy ilościowej tworzy się zwykle w sposób 3. i 4.
Pytanie o dokonanie czynności (bez nawiązywania do jej charakterystyki ilościowej) w niektórych regionach można zadać także w sposób 5.
Na pytania zadane z użyciem frazy shì bu shì 是不是 przed czasownikiem można odpowiedzieć twierdząco: shì (de) 是(的) lub przecząco – bú shì 不是.
Na pozostałe typy pytań można odpowiedzieć twierdząco, używając frazy ‘czasownik + le 了’, lub przecząco, stosując formę: ‘méi (yǒu) 没(有)/沒(有) ) + czasownik’.
Przysłówki w zdaniach z partykułą aspektualną le 了
Przysłówek hái 还/還 ‘jeszcze’ w zdaniach twierdzących stoi zawsze przed czasownikiem z partykułą le 了, a w zdaniach przeczących – przed przysłówkiem méi 没/沒 lub frazą méi (yǒu) 没(有)/沒(有) (w zdaniach przeczących le 了 po czasowniku nie występuje).
Przysłówek yǐjīng 已经/已經 ‘już’ zwykle stoi przed czasownikiem, wyrażając myśl, że czynność już została dokonana lub zrealizowana w określonym wymiarze.
Przysłówek yòu 又 ‘znowu’ zwykle stoi przed czasownikiem i wyraża powtórzenie czynności (najczęściej w przeszłości).
Komplementy w zdaniach z partykułą aspektualną le 了
Jeśli zastosowany w zdaniu czasownik łączy się z komplementem kierunkowym, temporalnym lub ilościowym, to partykuła aspektualna le 了, wyrażająca dokonanie czynności, stoi pomiędzy tym czasownikiem a komplementem.
Natomiast jeśli czasownik łączy się z komplementem rezultatywnym, wyrażającym osiągnięcie określonego rezultatu, partykuła aspektualna le 了 stoi po frazie złożonej z czasownika i tego komplementu.
Partykuła aspektualna le 了 w zdaniach ze zreduplikowanymi czasownikami
Jeśli czasownik został zreduplikowany według wzoru AA lub AAB, partykuła aspektualna le 了 zwykle stoi po pierwszym czasowniku. W przypadku reduplikacji czasowników dwusylabowych (według modelu ABAB) partykuły le 了 się nie stosuje.
Partykuła aspektualna le 了 w zdaniach z serią konstrukcji werbalnych
W zdaniach z serią konstrukcji werbalnych partykuła aspektualna le 了 stoi zwykle po ostatnim z czasowników.
Funkcje
1. Partykuła aspektualna le 了1 wyrażająca dokonanie czynności
Partykuła aspektualna le 了 często używana jest w zdaniach mówiących o dokonaniu czynności w przeszłości (zwykle w określonym czasie), jednak może ona być także zastosowana w wypowiedziach dotyczących dokonania czynności w teraźniejszości lub przyszłości.
Partykuła aspektualna le 了 nie może być używana z czasownikami oznaczającymi czynności, które odbywają się regularnie.
Partykuła aspektualna le 了 nie jest używana z czasownikiem relacyjnym shì 是 ‘być’, z czasownikami wyrażającymi sprawstwo, jak ràng 让/讓 ‘sprawić’, czy z czasownikami modalnymi wyrażającymi możliwość (np. néng 能 ‘móc’), intencję, przymus lub wolę (np. yào 要 ‘musieć’).
Czasowniki oznaczające stany umysłowe, takie jak rènshi 认识/認識 ‘znać’, xiāngxìn 相信 ‘wierzyć’, liǎojiě 了解 ‘rozumieć’, shúxī 熟悉 ‘dobrze znać’, hūshì 忽视/忽視 ‘ignorować’ lub wùjiě 误解/誤解 ‘źle zrozumieć’ mogą zostać zastosowane z partykułą aspektualną le 了, która w takim połączeniu wyraża zaistnienie opisywanego stanu.
Niektóre czasowniki opisujące stany emocjonalne, takie jak ài 爱/愛 ‘kochać’, można połączyć z komplementem rezultatywnym (np. àishàng 爱上/愛上 ‘zakochać się’) i partykułą aspektualną le 了, która wyraża wtedy pojawienie się danego rezultatu.
Partykuła aspektualna le 了 może też być zastosowana w zdaniach wyrażających zaistnienie jakiejś sytuacji.
Sprawdź również porównanie partykuł aspektualnych guo 过 i le 了 1.
2. Partykuła aspektualna le 了1 w zdaniach wyrażających następstwo czynności
Partykuła aspektualna le 了 może być również zastosowana w zdaniach wyrażających następstwo czynności, gdy po zakończeniu pierwszej czynności następuje druga. Zdania takie mogą odnosić się zarówno do przeszłości, jak i do przyszłości. Często występują w nich przysłówki jiù 就 ‘natychmiast’, zài 再 ‘dopiero po’ lub cái 才 ‘dopiero, jak’.
Jeśli czynność wydarzyła się w przeszłości, na końcu zdania z przysłówkiem jiù 就 stoi partykuła modalna le 了.